(EN) (TR) (ES)

Where to Go? Moreover, To What?

The famous theorist Terry Eagleton would likely answer that it’s about going toward another possible reality beyond reality itself.

Was the purpose of the literary books handed to us as we grew up, to develop our world of words and imagination, really this? To establish connections between the world we live in and other possible worlds, to create new meanings that enrich the world we inhabit. Did the ‘alternative’ world a small child creates while talking to their toys evolve into a multidimensional fantastic world with the learning of reading? Does literature create a kind of mental practice that allows us to escape into alternative black holes of this world?

To answer all this, perhaps we need to first clarify what literature is.

For the last few centuries, literature has been considered as imaginary or fictional writings. Here, while the boundary between imagination and reality in fictional writing is not precisely defined, authorities are not inclined to consider caricatures, comics, or stories from chewing gum wrappers as branches of literature (yet). Thus, when we think of literature, the works of writers like Shakespeare, Milton, Virginia Woolf, Proust, and Yaşar Kemal come to mind first. Similarly, the connection between the works of these authors and fiction is somewhat clear to us. After all, in Shakespeare’s books, we read about the lives of fictional heroes like Hamlet and Romeo in an alternative world.

So far, so good.

But the waters get murky when we consider that Bacon’s essays, La Rochefoucauld’s famous maxims, Bossuet’s funeral speeches, some letters, or Pascal’s philosophical writings are also accepted as literature. Thus, literature gains a dimension where fiction and thought intertwine with these types of acknowledgments. More importantly, what deficiency in the language of a thought product, such as Marx’s or Spencer’s books, prevents their classification as literary works?

If that weren’t enough, things get even more complicated when we look further back in history. Where should we place the Icelandic sagas, known religious texts, or folk tales aimed at conveying truth?

When 20th-century literary critics rolled up their sleeves to put an end to this confusion, they proposed that literature be viewed as texts that deform the everyday use of language, adding new meanings and having a unique use.

Indeed, the famous theorist Jakobson defined literature as “a kind of organized violence against ordinary speech.” With its unique rhythm, intensity, vibrancy, and power to deform, it evokes ‘strange’ feelings in us.

For example, I now randomly open a page of G.G. Marquez’s “Love in the Time of Cholera.” Page 137 and 138. I choose these two dialogues:

“When the examination was over, the doctor put the spatula into his bag, which was stuffed with tools and medicine bottles, and closed it with a sharp motion.

‘You are like a newly opened rose,’ he said.

‘Thank you.’

‘Coming down the stairs, buttoning the buttons of his swollen shirt, which had seen everything from the upper floor, and still bristling from the influence of the dream he had in his midday nap.’ The doctor tried to overcome his embarrassment.

‘I told your daughter she resembled a rose.’

‘She does,’ said Lorenzo Daza, ‘but a rose with many thorns.’”

It’s a bit difficult to say that our conversations in real life are as naive, or that our thoughts are this detailed and colorful. In real life, a man who likes us might compare us to a newly opened rose, while our father compares us to a thorny kind of rose. Whether a conversation between our father and this man would go like this is uncertain, but the aim of reading literary works is precisely to create a break from real life. That is, we experience moments similar to this, yet this expression does not truly belong to us. Thus, literature acts as a tool that enriches our somewhat suffocated, routinized, and somewhat dulled perception of reality.

Eagleton says that air is also an environment in which we move, just like language. We live in it and create meaning with it. Our relationship with language pleases us like the freshness of the air entering our lungs in a forest. At this point, literature takes on a role that adds a bit of color to this relationship, creates deviations in everyday language, and distances us from the ‘ordinary.’

For example, we have all somewhat experienced the inaccessibility of certain emotions like love, as well as the warmth, excitement, and transience they create in us. However, we often feel inadequate in understanding and interpreting our situation. But when we read Shakespeare’s poem titled ‘Sometimes,’ we say, “Yes! How beautifully he expresses it, just like I feel or want to feel.” Yet, in essence, we neither think like this nor express our thoughts in this tone. This is exactly what literature does as a strange language; it opens up a new world for us, creates a new perception, and for this reason, occupies a meaningful place in our lives.

“You sweep the stars away, without realizing, The sun is in your arms, you don’t know. A child looks into your eyes, your back is turned, An orchestra is set in your lungs, you don’t hear. You are living a great love, you don’t understand. It flies away, no matter how fast you run, you can’t catch it.”

Of course, literature is not just about poetic expressions written about ‘newly opened flowers’ or ‘orchestras in the lungs.’ Some works are literary by nature, like poetry. Others become literary along the way. For instance, the philosophical writings or letters of someone can very well be a literary work due to the emotions they evoke in the reader.

The key point here is the subjective relationship between the person and the writing. For example, a poetry theorist or someone conducting academic research on history will certainly enter a different emotional state when reading a poem to understand that period or the poem itself. In other words, while a poem may be literature for me because it distorts reality, it can be a product of knowledge for a researcher because it represents reality. If we set aside these exceptional cases and basic discussions like ‘what is ordinary everyday life’ that vary from society to society, when our personal experiences with literary products that contribute to the break from reality form a collective whole, we can say that this is indeed literature.

So much so that many literary theorists, albeit reluctantly, have had to consider products deemed ‘lower class,’ like popular literature or comics in today’s world, as literature. While literary works from certain periods, like Ancient Greece or authors like Shakespeare, are perceived as literary canons in intellectual circles, we must not overlook the fact that the periods in which individuals live determine the canons of the future.

At this point, a bit of ideology comes into play, creating an organic connection between the power structures of the time, reality, and what separates us from it. Thus, claiming that individuals’ value judgments are independent of the era they live in may be somewhat audacious. Shakespeare’s works were likely perceived differently in his time, in the Enlightenment Europe, and are viewed differently in the 21st-century world. Perhaps in the future, they may even be considered as vulgar sonnets from past periods and completely overlooked.

Therefore, when we adapt the definition of literature as something that breaks norms, makes the ordinary extraordinary, and creates alternative worlds, things can get a bit more complicated. In these years, as the ‘reality’ determined by ‘aristocratic upper-class aesthetics’ slowly fades, it may be wise to reconsider how we evaluate cartoons, graffiti, Twitter posts, “Fifty Shades of Grey,” or street poetry. Indeed, in today’s world, the difference between real life and ‘alternative’ worlds has not only become blurred but has also started to become meaningless.

(EN) (TR) (ES)

Edebiyat neydi? Edebiyat gitmekti

Nereden gitmek? Dahası neye gitmek?

Ünlü kuramcı Terry Eagleton ‘un cevabı her halde gerçeklikten başka bir olası gerçekliğe doğru gitmek olurdu.

Büyürken kelime ve hayal dünyamız gelişsin diye elimize tutuşturulan edebi kitapların amacı bu muydu? İçinde yaşadığımız dünya ile başka olası dünyalar arasında arasında bağlar kurmak, yaşadığımız dünyayı zenginleştirecek yeni anlamlar yaratmak. Küçük bir çocuğun oyuncakları ile kendi kendine konuşarak yarattığı o ‘alternatif’ dünya okumanın öğrenilmesi ile çok boyutlu fantastik bir dünyaya mı evriliyordu?  Edebiyat, bizim bu dünyaya alternatif kara deliklere kaçışımızı sağlayan bir tür zihinsel pratik mi yaratıyordu?

Tüm bunların cevabı için belki de önce edebiyat nedir’i cevaplamak gerekiyor.

Edebiyat, son bir kaç yüzyıldır hayal ürünü ya da kurmaca yazılar olarak kabul ediliyor. Burada hayal ürünü olan yazıda hayal ile gerçek arasındaki sınır tam olarak neresi belli olmasa da, Otoriteler, karikatürler, çizgi romanlar ya da ciklet içinden çıkan hikayeleri edebiyatın bir kolu olarak sayma eğiliminde değil (henüz). Haliyle edebiyat denilince aklımıza ilk Shakespeare, Milton, Virginia Woolf, Proust,Yaşar Kemal gibi yazarların yapıtları geliyor.  Keza bu yazarların ürünleri ile kurgu arasındaki bağ az çok kafamıza yatıyor. Neticede Shakespeare’nin kitaplarında, Hamlet, Romeo gibi kurgusal kahramanların alternatif bir dünya içerisindeki yaşamlarını okuyoruz.

Buraya kadar her şey güzel.

Ama suyun bulandığı yer, Bacon’un denemeleri, La Rochefoucauld’un meşhur özdeyişleri, Bousset’in cenaze konuşmaları, bazı mektuplar ya da Pascal’ın felsefi yazılarının da edebiyat olarak kabul edilmesi. Haliyle edebiyat, bu tip kabullerle, kurgu ile düşüncenin içiçe geçtiği bir boyut da kazanmış oluyor. Daha da önemlisi, düşünce ürünü olan eserin, misal Marx’ın ya da Spencer’in kitaplarının dilindeki hangi eksiklik bunların edebir bir eser  olarak sınıflandırılmasını engelliyor?

Bu yetmezmiş gibi, tarihte biraz daha geriye gidince işler  daha da sarpa sarıyor.
İzlanda sagaları, malum dini kitaplar, gerçeğin aktarılmasının amaçlandığı halk hikayeleri, bunları nereye koymalı?

20 yüzyıl edebiyat eleştirmenleri bu karmaşaya son vermek için kolları sıvadığında, edebiyatın dilin gündelik hayattaki kullanımını deforme eden, ona yeni bir bir anlam katan, kendine özgür bir kullanımı olan metinler olarak düşünülmesini önerdi.

Öyle ki ünlü kuramcı Jakobson edebiyatı ‘Sıradan konuşmaya karşı örgütlü bir şiddeti temsil eden bir tür’ olarak tanımladı.  Kendine özgü ritmi, yoğunluğu, titreşimi ve deforme etme gücüyle, bizde ‘garip’ hisler uyandıran bir tür.

Mesela şimdi yanımdaki G.G. Marquez’in ‘Kolera Günlerinde Aşk’ kitabının rastgele bir sayfasını açıyorum. Sayfa 137 ve 138. Şöyle iki diyalog seçiyorum oradan:

---

Muayene bitince hekim spatulayı, araç-gereçler, ilaç şişeleriyle tıkabasa dolu çantansına koydu, sert bir hareketle kapattı.

‘Yeni açmış bir gül gibisiniz,’ dedi.

‘Teşekkür ederim’

---

‘Üst kattan her şeyi görmüş, mora çalan şişmiş gömleğinin düğmelerini ilikleyerek, öğle uykusunda gördüğü düşün etkisiyle favorileri hala diken diken, merdivenden iniyordu. Doktor utancını yenmeye çalıştı.

‘Kızınıza tıpkı bir güle benzediğini söyledim’

‘Öyledir’ dedi Lorenzo Daza, ‘ama dikeni bol bir gül’

---

Gerçek hayattaki konuşmalarımızın bu denli naif, düşüncelerimizin bu denli detaylı ve renkli olduğunu söylemek biraz zor.  Gerçek hayatta bizden hoşlanan adam bizi yeni açmış bir güle, babamız ise bizi gülün dikeni bol bir türüne benzetir, babamız ile bu adam arasındaki konuşma böyle mi olur bilinmez, ama edebiyat eserlerini okurken ki amaç tam da bunu, gerçek hayattan bir kopmayı sağlamaktır. Yani hem buna benzer anları yaşarız, hem de bu anlatım hiç de bize ait değildir. Haliyle gündelik anlamda gerçekle ilintisi açısından boğuculaşmış, rutinleşmiş ve biraz da körelmiş bir algımızı zenginleştiren bir araç gibidir edebiyat.

Hava da dil gibi içinde haraket ettiğimiz bir ortamdır diyor Eagleton. Onun içinde yaşar, ve onunla anlam yaratırız. Dil ile olan ilişkimiz orman içinde ciğerlerimize giren havanın ferahlığı gibi bizim mutlu eder. Edebiyat ise, bu noktada, bu ilişkiye biraz renk katan, gündelik dilde sapmalar yaratan, sıradan’dan bizi uzaklaştıran bir görev üstlenir.

Misal hepimiz az çok aşk gibi bazı duyguların erişilmezliğini, bizde yarattığı sıcaklığı, heyecanı ve geçiciliğini deneyimlemişizdir. Ama içinde bulunduğumuz durumu anlamak ve anlamdırmakta kendimizi sık sık eskik de hissetmişizdir. Ancak Shakespeare’in aşağıdaki ‘Bazen‘ adlı şiirini okuduğumuzda, işte bu! deriz. Ne güzel anlatmış, tam benim hissettiğim ya da hissetmek istediğim gibi. Ama özünde ne böyle düşünür, ne de düşüncelerimizi bu tonda ifade ederiz. İşte edebiyat tam da bu yadırgatıcı dildir; bize yeni bir dünya aralar, bizde yeni bir algı yaratır, ve  bu yüzden hayatımızda anlamlı bir yer kaplar.

Yıldızları süpürürsün, farkında olmadan, 
Güneş kucağındadır, bilemezsin.
Bir çocuk gözlerine bakar, arkan dönüktür,
Ciğerinde kuruludur orkestra, duymazsın.
Koca bir sevdadır yaşamakta olduğun, anlamazsın.
Uçar gider, koşsan da tutamazsın

Elbette ki edebiyat ‘yeni açan çiçekler‘ ya da ‘ciğerde kurulu olan orkestra‘ ların yazılı olduğu şiirsel ifadeli romanlardan ya da bizzat şiirlerden ibaret değil. Bazı eserler edebi doğar, şiir gibi. Bazıları ise yolda edebileşir. Mesela falanca kişinin felsefi yazıları yada mektupları içeriğinde okuyucuya hissettirdiği duygular nedeniyle pekala edebi bir eser olabilir.

Buradaki kilit nokta, özünde kişi ile yazı arasındaki öznel ilişkidir. Mesela, bir şiir kuramcısı ya da tarih üzerine akademik bir çalışma yapan kişi, bir şiiri  o dönemi ya da şiiri anlamak için okuduğunda pekala benden farklı bir duygu içine girecektir. Başka bir deyişle, bir şiir benim için gerçekliği bozduğu için edebiyatken, bir araştırmacının gerçekliği olduğu için bilgi ürünü olabilir. Bu tip istisnai durumları ve toplumdan topluma değişen  ‘sıradan gündelik nedir’ gibi temel tartışmaları kenara koyarsak,  gerçeklikten kopuşa katkı sağlayan edebiyat ürünü ile olan kişisel deneyimlerimiz kitlesel anlamda bir bütün oluşturduğunda, işte bu edebiyat ürünüdür diyebiliyoruz artık.

Öyle ki, bir çok edebiyat kuramcısı, biraz ağız bükerek de olsa, günümüz dünyasındaki popüler edebiyat ya da çizgi romanlar gibi ‘alt sınıf’ olarak gördüğü ürünleri de edebiyat olarak saymak zorunda kalmaya başladı. Entellektüel çevrelerde her ne kadar Antik Yunan gibi bazı dönemlere ait edebi eserler ya da Shakespeare gibi yazarlar edebi kanonlar olarak algılansa da, kişilerin yaşadığı dönemler geleceğin kanonlarını belirler gerçeğini de göz ardı etmemek lazım.

Yani işin tam bu noktada içinde biraz ideoloji, yani zamanın iktidar yapısı  ile gerçeklik ve bizi ondan kopartan şey arasında organik bir bağ giriyor. Haliyle kişilerin değer yargılarının yaşadığı çağdan bağımsız olduğunu iddia etmek biraz cüretkar olabilir. Muhtemelen Shakespeare’in eserleri yaşandığı dönemde farklı, Aydınlanma Dönemi Avrupa’sında farklı algılandı, 21 yüzyıl dünyasında farklı algılanıyor. Hatta belki gelecekte geçmiş dönemlere ait avam soneler olarak düşünülüp, tamamen göz ardı edilecek.

O yüzden, edebiyatın normali bozan, sıradanı sıradaşı hale getiren, bize alternatif dünyalar yaratan tanımını günümüze uyarladığımızda işler biraz daha çetrefilli bir hal alabiliyor.  ‘Aristokratlara özgü  üst sınıf estetiğin’  in ‘gerçekliği’ belirlediği dönemlerin yavaş yavaş geride kaldığı bu yıllarda,  karikatürler, grafitiler, twitterdaki paylaşımlar, Grinin Elli Tonu, sokakta hayat var şiirlerini değerlendirirken bir daha düşünmek akıllıca olabilir. Keza günümüzde gerçek hayat ile ‘alternatif’ dünyalar arasındaki fark sadece flulaşmakla kalmadı anlamsızlaşmaya da başladı.

---

(EN) (TR) (ES)

¿Qué era la literatura? La literatura era sobre la partida

¿Dónde ir? Además, ¿A qué?

La famosa teórica Terry Eagleton probablemente respondería que se trata de ir hacia otra realidad posible más allá de la realidad misma.

¿Era ese el propósito de los libros literarios que se nos entregaron mientras crecíamos, para desarrollar nuestro mundo de palabras e imaginación? Establecer conexiones entre el mundo en el que vivimos y otros mundos posibles, crear nuevos significados que enriquezcan el mundo que habitamos. ¿El ‘mundo alternativo’ que un niño pequeño crea mientras habla con sus juguetes se transforma en un mundo fantástico multidimensional con el aprendizaje de la lectura? ¿Crea la literatura una especie de práctica mental que nos permite escapar a agujeros negros alternativos de este mundo?

Para responder a todo esto, quizás primero debamos aclarar qué es la literatura.

Durante los últimos siglos, la literatura ha sido considerada como escritos imaginarios o de ficción. Aquí, aunque la frontera entre la imaginación y la realidad en la escritura ficticia no esté exactamente definida, las autoridades no están inclinadas a considerar caricaturas, cómics o historias de envoltorios de chicles como ramas de la literatura (aún). Así, cuando pensamos en literatura, nos vienen a la mente primero las obras de escritores como Shakespeare, Milton, Virginia Woolf, Proust y Yaşar Kemal. Del mismo modo, la conexión entre las obras de estos autores y la ficción es más o menos clara para nosotros. Después de todo, en los libros de Shakespeare, leemos sobre las vidas de héroes ficticios como Hamlet y Romeo en un mundo alternativo.

Hasta aquí todo bien.

Pero las aguas se enturbian cuando consideramos que los ensayos de Bacon, las famosas máximas de La Rochefoucauld, los discursos fúnebres de Bossuet, algunas cartas o los escritos filosóficos de Pascal también se aceptan como literatura. Así, la literatura adquiere una dimensión en la que la ficción y el pensamiento se entrelazan con estos tipos de reconocimientos. Más importante aún, ¿qué deficiencia en el lenguaje de un producto de pensamiento, como los libros de Marx o Spencer, impide su clasificación como obras literarias?

Si eso no fuera suficiente, las cosas se complican aún más cuando miramos más atrás en la historia. ¿Dónde deberíamos colocar las sagas islandesas, los textos religiosos conocidos o los cuentos populares destinados a transmitir la verdad?

Cuando los críticos literarios del siglo XX se pusieron a trabajar para poner fin a esta confusión, propusieron que la literatura se considere como textos que deforman el uso cotidiano del lenguaje, añadiendo nuevos significados y teniendo un uso único.

De hecho, el famoso teórico Jakobson definió la literatura como “una especie de violencia organizada contra el discurso ordinario”. Con su ritmo único, intensidad, vibración y poder de deformar, evoca en nosotros sentimientos “extraños”.

Por ejemplo, ahora abro aleatoriamente una página de “El amor en los tiempos del cólera” de G.G. Márquez. Página 137 y 138. Elijo estos dos diálogos:

“Cuando terminó el examen, el médico metió la espátula en su bolso, que estaba atestado de herramientas y botellas de medicina, y lo cerró con un movimiento brusco.

‘Eres como una rosa recién abierta,’ dijo.

‘Gracias.’

‘Bajando las escaleras, abotonando los botones de su camisa hinchada, que había visto todo desde el piso superior, y aún erguido por la influencia del sueño que había tenido en su siesta de mediodía.’ El médico intentó superar su vergüenza.

‘Le dije a tu hija que se parecía a una rosa.’

‘Así es,’ dijo Lorenzo Daza, ‘pero una rosa con muchas espinas.’”

Es un poco difícil decir que nuestras conversaciones en la vida real son tan naïf, o que nuestros pensamientos son tan detallados y coloridos. En la vida real, un hombre que le gusta podría compararnos con una rosa recién abierta, mientras que nuestro padre nos compara con un tipo de rosa espinosa. No se sabe si una conversación entre nuestro padre y este hombre sería así, pero el objetivo de leer obras literarias es precisamente crear un quiebre con la vida real. Es decir, experimentamos momentos similares a esto, pero esta expresión no nos pertenece en realidad. Así, la literatura actúa como una herramienta que enriquece nuestra percepción de la realidad, que se ha vuelto algo sofocante, rutinaria y algo embotada.

Eagleton dice que el aire también es un entorno en el que nos movemos, al igual que el lenguaje. Vivimos en él y creamos significado con él. Nuestra relación con el lenguaje nos alegra, como la frescura del aire que entra en nuestros pulmones en un bosque. En este punto, la literatura asume un papel que añade un poco de color a esta relación, crea desviaciones en el lenguaje cotidiano y nos aleja de lo ‘ordinario’.

Por ejemplo, todos hemos experimentado, más o menos, la inaccesibilidad de ciertas emociones como el amor, así como la calidez, la emoción y la transitoriedad que generan en nosotros. Sin embargo, a menudo nos sentimos inadecuados para entender e interpretar nuestra situación. Pero cuando leemos el poema titulado ‘A veces’ de Shakespeare, decimos: “¡Sí! ¡Qué hermoso lo expresa, justo como yo siento o quiero sentir!” Sin embargo, en esencia, ni pensamos así, ni expresamos nuestros pensamientos en este tono. Esto es exactamente lo que hace la literatura como un lenguaje extraño; abre un nuevo mundo para nosotros, crea una nueva percepción, y por esta razón, ocupa un lugar significativo en nuestras vidas.

“Barres las estrellas, sin darte cuenta,

El sol está en tus brazos, no lo sabes.

Un niño mira en tus ojos, tu espalda está vuelta,

Una orquesta está en tus pulmones, no escuchas.

Estás viviendo un gran amor, no entiendes.

Se va volando, no importa cuán rápido corras, no puedes atraparlo.”

Por supuesto, la literatura no se trata solo de expresiones poéticas escritas sobre ‘flores recién abiertas’ o ‘orquestas en los pulmones’. Algunas obras son literarias por naturaleza, como la poesía. Otras se vuelven literarias en el camino. Por ejemplo, los escritos filosóficos o cartas de alguien pueden ser perfectamente una obra literaria debido a las emociones que evocan en el lector.

El punto clave aquí es la relación subjetiva entre la persona y la escritura. Por ejemplo, un teórico de la poesía o alguien que realiza una investigación académica sobre la historia entrará en un estado emocional diferente al leer un poema para comprender ese período o el poema en sí. En otras palabras, mientras que un poema puede ser literatura para mí porque distorsiona la realidad, puede ser un producto de conocimiento para un investigador porque representa la realidad. Si dejamos de lado estos casos excepcionales y las discusiones básicas sobre ‘qué es la vida cotidiana ordinaria’ que varían de una sociedad a otra, cuando nuestras experiencias personales con productos literarios que contribuyen a la ruptura de la realidad forman un todo colectivo, podemos decir que esto es realmente literatura.

De tal manera que muchos teóricos literarios, aunque a regañadientes, han tenido que considerar productos considerados ‘de clase baja’, como la literatura popular o los cómics en el mundo actual, como literatura. Aunque las obras literarias de ciertos períodos, como la Antigua Grecia o autores como Shakespeare, son percibidas como cánones literarios en círculos intelectuales, no debemos pasar por alto el hecho de que los períodos en los que las personas viven determinan los cánones del futuro.

En este punto, un poco de ideología entra en juego, creando una conexión orgánica entre las estructuras de poder de la época, la realidad y lo que nos separa de ella. Así, afirmar que los juicios de valor de las personas son independientes de la época en que viven puede ser algo audaz. Probablemente las obras de Shakespeare se percibieron de manera diferente en su tiempo, en la Europa de la Ilustración y se ven de manera diferente en el mundo del siglo XXI. Tal vez en el futuro, incluso se consideren como sonetos vulgares de períodos pasados y sean completamente pasados por alto.

Por lo tanto, cuando adaptamos la definición de la literatura como algo que rompe normas, hace lo ordinario extraordinario y crea mundos alternativos, las cosas pueden volverse un poco más complicadas. En estos años, a medida que la ‘realidad’ determinada por la ‘estética aristocrática de clase alta’ se desvanece lentamente, puede ser prudente reconsiderar cómo evaluamos caricaturas, grafitis, publicaciones de Twitter, “Cincuenta sombras de Grey” o poesía de la vida en la calle. De hecho, en el mundo actual, la diferencia entre la vida real y los mundos ‘alternativos’ no solo se ha vuelto difusa, sino que también ha comenzado a volverse insignificante.